Algemeen‎ > ‎

Waterschappen

2e Hooibrug over de Westerwoldse Aa met rechts de sluis die toegang gaf tot het Veendiep - de foto is van ca. 1928


INLEIDING

De eerste waterstaatskundige organisaties in Groningen ontstonden vanaf de dertiende eeuw. Deze eerste Waterschappen ontwikkelden zich vanuit de kerspelen(de voorlopers van de gemeenten) die hun waterstaatstaken geleidelijk kwijtraakten aan organisaties die zich tot Waterschappen ontwikkelden.

Bij het ontstaan van deze Waterschappen speelden kloosters een belangrijke rol. In Westerwolde ontstond in de dertiende eeuw een zijlvest dat opgericht werd vanuit het ten noorden van Finsterwolde gelegen klooster Palmar (ontruimd in 1447 vanwege het oprukken van de Dollard). Dit klooster had onder andere de zorg voor de afwatering in het stroomgebied van de Westerwoldse Aa.

De voorgangers van de Waterschappen

Voor de oprichting van de Waterschappen in 1867 waren er in alle dorpen langs de Westerwoldse Aa al voorlopers van deze Waterschappen.

In deze karspels werden door de stemgerechtigde inwoners dijkrichters gekozen(in Bellingwolde voor de duur van 3 jaren), die erop toezagen, dat een ieder, die een pand had in een dijk, dit pand goed had onderhouden. Was dit niet gebeurd, dan konden ze een boete opleggen.

De grote zijlvesten versplinterden door het oprukken van de Dollard, maar ook vetes tussen de hoofdelingen. Kleine zijlvesten namen hun plaats in.

In 1571 kwam er een samenwerkingsverband met Beerta en Finsterwolde en in 1606 sloten Winschoten en Blijham zich hier bij aan.

De stad Groningen sloot met deze vier karspelen in 1636 een akkoord over de indijking van een gebied ten zuiden van de lijn Drieborg-Nieuweschans. Het duurde echter tot 1661 voordat deze dijk met de uitwateringssluis aan de Westerwolds Aa; (de Oude-of Vierkarspelenzijl) tot stand kwam.

Mede onder druk van de stad Groningen sloten zich in 1677 nog zes karspelen aan bij het zijlvest. De tien bestreken tezamen geheel Westerwolde. Zo ontstond het Tienkarspelenzijlvest. Eerste activiteit was het uitbaggeren van de Westerwoldse Aa bij Oude Zijl.

De dijkrichters werden gekozen door de stemgerechtigde inwoners.
Zo is er al op 2-7-1628 sprake van dijkrichteren tot Vriescheloo.

Vanaf 1707 had het zijlvest een eigen bestuur, maar pas in 1822 kreeg het een eigen reglement.

26-08-1733 is er sprake van “de nieuwe watermeulen” te Vriescheloo, waarvoor 25 jaar schatting opgebracht moest worden. Zie boerderijenboek Vriescheloo, blz. 570.

Het gaat hier dus om de stichting van deze molen.

De dijkbrief van Bellingwolde(waarin de rechten en plichten zijn omschreven) dateert van 8-3-1598.

Voor het ontwateren van de landen waren er al heel vroeg windmolens door de karspels gebouwd, met daarop een molenaar, die door het karspel werd betaald.

De windwatermolens

Bezien we de bekende kaart van Theodorus Beckeringh uit 1781, dan zie we daarop vermeld: “water molen” nabij Vriescheloo.

Kijken we in de “Hottinger atlas”, die is gemaakt tussen 1773 en 1794, dan zien we:

de Vrieschelooster watermolen aan de Westerwoldse Aa en ook als zodanig textueel vermeld.

de Boneschansker watermolen aan de Westerwoldse Aa

Kijken we op 2 kaarten uit de Groninger Archieven (stamnummer 1213/1 en 2) uit ca. 17??, dan staan daar de volgende watermolens op aangetekend:

           de Vrieschelooster watermolen aan de Westerwoldse Aa

          de Boneschansker watermolen aan de Westerwoldse Aa

          de molen tussen de plaatsen van Jan Waalkes en Peter Lammers nabij de Hamdijk

Op de 1ste kadasterkaarten uit ca. 1832 zien we:

           de Vrieschelooster watermolen aan de Westerwoldse Aa

            B 330 watermolen bij klein Ulsda = Boneschansker watermolen

Daarna neemt het aantal molens toe.

In Vriescheloo wordt een 2e molen (Broekema’s molen) gebouwd.

Bij de Weddermarke komt een molen(Walburg)

Aan de Westerwoldse A in de gemeente Nieuwe Schans worden meerdere molens geplaatst.

In 1852 wordt door de volmachten van Bellingwolde, ten behoeve van het bouwen van een nieuwe watermolen met bijbehorende werken, een som van 19.000 gulden opgenomen

Er waren in ieder geval tussen 1864 en 1872 liefst 4 watermolens in Bellingwolde aanwezig.

Maar de afvoer van het water gebeurde niet alleen met behulp van molens. Daarvoor werden nogal eens zogenaamde grondpompen toegepast.

In 1657 wordt een kanaal gegraven door de landen van Finsterwolde, vanaf de landen van Beerta tot aan een zijl in de nieuwe zeedijk, waardoor het Bellingwolster water kan afstromen. Dit ging bij Ulsda met een grondpomp onder de Westerwoldse Aa door, dan door een speciaal kanaal door de Beerster landen(volgens contract van 1-8-1657 aangelegd) naar de Finsterwolder landen.

In een oud stuk is sprake van de “Nieuwlandsche grondpomp” die mogelijk zou dateren van het jaar 1646.

N.B. Het is niet duidelijk, welk water hiermee afgevoerd werd. Zou het een voorganger geweest zijn van de in 1657 gemaakte grondpomp bij Ulsda? Of een andere naam voor dezelfde grondpomp?

In 1664 wordt voorgesteld - om Vriescheloo te ontlasten - het water uit het Bourtanger moeras, dat(via het Veendiep) richting Westerwoldse Aa loopt, door middel van een grondpomp onder de Aa door te laten lopen en dan te lozen op de scheidsloot tussen Blijham en Bellingwolde, die daartoe moet worden verwijd en opgemaakt.

In 1689 is sprake van een grondpomp bij de Winschoterzijl, waardoor het water van Blijham naar Beerta afstroomde.

In 1848 kreeg Nederland een nieuwe grondwet. Hierin werd bepaald dat de provinciale staten voortaan het wetgevende gezag met betrekking tot de Waterschappen vormden.

In 1854 kwam een commissie uit de provinciale staten met een plan voor het vervangen van de zijlvesten door de Waterschappen.

Het Tienkarspelenzijlvest kreeg twee opvolgers:

1. Het Waterschap Reiderland, opgericht in 1865, (verdeeld in onderdelen en met “inliggende” Waterschappen met als taak detail-waterbeheersing),

2. Het eerste Waterschap Westerwolde, opgericht in 1878, )verdeeld in onderdelen en met “inliggende” Waterschappen met als taak detail-waterbeheersing), de directe voorloper van het in 1901 opgerichte  “nieuwe” Waterschap Westerwolde.

Het Waterschap Westerwolde werd, per 1 januari  1969, met de Waterschappen Pekel Aa en Reiderland, samengevoegd tot het Waterschap Reiderzijlvest.

Met ingang van 1986 werden de Waterschappen rond Veendam en het Waterschap Fiemel bij het Waterschap Reiderzijlvest gevoegd.

In 1992 werd het Drentse Waterschap De Veenmarken en Reiderzijlvest samengevoegd tot het interprovinciale Waterschap Dollardzijlvest.

In 2000 werden de Waterschappen Dollardzijlvest, Eemszijlvest en het Drentse Waterschap Hunze en A, het zuiveringsschap Drenthe en de dienst zuiveringsbeheer van de provincie Groningen, voor zover ze betrekking hadden op het gebied van het nieuwe Waterschap, samengevoegd tot het Waterschap Hunze en Aa’s.

De oppervlakte van dit Waterschap bedraagt ongeveer 213.000 ha.

Het hoofdkantoor is gevestigd aan het Aquapark 5 te Veendam. Alwaar zich ook de archieven bevinden.

Zie ook: www.hunzeenaas.nl

In ons gebied is al vele eeuwen gestreden tegen de overlast, die het hoge water met zich meebracht.
Zie hiervoor o.a. het hoofdstuk : “De strijd tegen het water” in het boek: “Boerderijen in het kerspel Vriescheloo”.


Kaart Waterschap Westerwolde voor de kanalisatie

Er op klikken voor een vergroting

Waterschap Bellingwolde

Opgericht in 1879. De oppervlakte bedroeg ongeveer 3340 ha.

Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden. Het water werd door en duiker onder de Westerwolds Aa op het Buiskooldiep gebracht door een stoomgemaal en drie windmolens. Door de aanleg in 1908 van het Verenigd kanaal door het Waterschap Westerwolde werd het Waterschap Bellingwolde doorsneden en werd het water door middel van twee stoomgemalen en een windvijzelmolen op het Buiskooldiep gebracht.

Het Waterschap is opgeheven in 1912 en opgenomen in het Waterschap 4e onderdeel van het Waterschap Reiderland.

Waterschap Bellingwolderveen

Opgericht in 1928. De oppervlakte bedroeg ongeveer 248 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een gemaal op het Verenigd kanaal. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap Derde Hoorndermolenpolder

Opgericht in 1868. De oppervlakte bedroeg ongeveer 240 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een watermolen. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap Dollardzijlvest

zie bij Inleiding

Waterschap Hunze en Aa’s

zie bij Inleiding

Waterschap Het Hebrecht

Opgericht in 1919. De oppervlakte bedroeg ongeveer 614 ha. Doel van het Waterschap: de zorg voor een goede waterbeheersing. Het Waterschap is opgeheven in 1947 en toegevoegd aan het Waterschap De Vijf Venen.

Waterschap Honderd Deimt

Opgericht in 1933. De oppervlakte bedroeg ongeveer 56 ha. Doel van het Waterschap: de zorg voor een goede waterbeheersing. Het Waterschap is opgeheven in 1947 en toegevoegd aan het Waterschap De Vijf Venen.

Waterschap Hoorn-Zuidkant

Opgericht in 1882. De oppervlakte bedroeg ongeveer 180 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een windvijzelmolen op de Westerwolds Aa. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap Lutjeloosche Mede

Opgericht in 1910. De oppervlakte bedroeg ongeveer 48 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een watergemaal. Het Waterschap is opgeheven in 1930 en toegevoegd aan het Waterschap Wedderveer.

Waterschap Nijverheidspolder

Opgericht in 1910. De oppervlakte bedroeg ongeveer 143 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een windwatermolen op de Westerwoldse Aa. Het Waterschap is opgeheven in 1920 en ging samen met het Waterschap Welvaartspolder verder als Waterschap Wedderveer.

Waterschap Reiderzijlvest

zie bij Inleiding.

Waterschap De Stobben

Opgericht in 1928. De oppervlakte bedroeg ongeveer 363 ha. Doel van het Waterschap: de aanleg van en het onderhouden van een vaarweg tussen de zijtak naar Bourtange van het Ruiten Aa kanaal naar het Moddermansdiep. In 1934 werd ongeveer 30 ha. ontgonnen gronden in het Rhederveld onder Waterschapsverband gebracht. Het Waterschap is opgeheven in 1965 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.


Waterschap Veelerveen

zie bij Waterschap Honderd Deimt.

Waterschap De Veenen

Opgericht in 1895. De oppervlakte bedroeg ongeveer 980 ha. Doel van het Waterschap: de uitvoering van werken die nodig waren ten behoeve van de afwatering en de ontginning van de Bellingwolder venen. Het Waterschap is opgeheven in 1915 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap De Vijf Venen

Opgericht in 1947. De oppervlakte bedroeg ongeveer 2334 ha. Doel van het Waterschap: de behartiging van de waterstaatsbelangen van de tot het Waterschap behorende gronden. Het Waterschap werd opgeheven in 1968 en opgenomen in het Waterschap Reiderzijlvest.

Waterschap Vriescheloo

Het “dijkrecht” van het kerspel Vriescheloo verzocht in 1867 de provinciale staten een reglement voor het Waterschap te willen vaststellen. De oppervlakte van het Waterschap bedroeg ongeveer 1198 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van gronden door middel van een stoomgemaal en een windvijzelmolen op de Westerwoldse Aa. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap Weddermarke

Opgericht in 1874. De oppervlakte bedroeg ongeveer 294 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een windvijzelmolen. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde. De molen is te bezichtigen.

Waterschap Wedderveer

Opgericht in 1920. De oppervlakte bedroeg ongeveer 294 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van de gronden door middel van een windwatermolen/ motorgemaal. Het Waterschap is opgeheven in 1961 en opgenomen in het Waterschap Westerwolde.

Waterschap Welvaartspolder

Opgericht in 1909. De oppervlakte bedroeg ongeveer 70 ha. Doel van het Waterschap: bemaling van gronden door middel van een windvijzelmolen op de Westerwoldse Aa. Het Waterschap is opgeheven in 1920 en ging samen met het Waterschap Nijverheidspolder verder als het Waterschap Wedderveer.

Waterschap Westerwolde


Wapen Waterschap Westerwolde

"In zilver een omgekeerde gaffel van azuur met een versmald schildhoofd van hetzelfde en in den schildvoet een korenschoof van goud, gebonden van hetzelfde. Het schild gedekt met een gouden kroon van drie bladeren en twee paarlen."

Oorsprong/verklaring: Het wapen is een symbolische weergave van de geografische situatie ter plaatse. De gaffel stelt het Mussel A kanaal en het Ruiten A kanaal voor die zich verenigen tot het Vereenigd kanaal, dat uiteindelijk inde Dollard uitkomt. De korenschoof is ontleend aan het middeleeuwse zegel van het landschap Westerwolde.


Brug (met brugwachterswoning) over het Veendiep te Bellingwolde


Opgericht in 1878 als boezemwaterschap. De oppervlakte bedroeg ongeveer 34.000 ha. Doel van het Waterschap: verbetering van de afwatering.Het Waterschap is opgeheven in 1901. Reden voor de opheffing was de goedkeuring van het kanalisatieplan voor het gebied Westerwolde. Het “oude” Waterschap Westerwolde werd gesplitst in twee nieuwe Waterschappen:

1.Het afwateringswaterschap Pekel Aa en

2. Het kanalisatiewaterschap Westerwolde. De oppervlakte bedroeg ongeveer 31.000 ha.




Technisch Bureau Waterschap Westerwolde" Winschoten, Garstestraat
Staan v.l.n.r: opzichter J. Sterenborg, bureauambtenaar F. de Vries, opzichter Pathuis.
Zittend: mw. Van Lenning-Boddé, opzichter K. v. Lenning,
waterbouwkundige ir. A. Zandstra, opzichter Postema
Datum: 1908



Eerste schip door het B.L. Tijdenskanaal te Vriescheloo 1912.
(In 1912 was het gehele B.L. Tijdenskanaal gegraven)



Monument B.L Tijdens

Binnen het Waterschap Westerwolde waren ruim 40 waterschapjes gelegen, veelal met een taak betreffende detail-waterbeheersing. Het Waterschap is opgeheven in 1969 en ging samen met de Waterschappen Pekel Aa en Reiderland verder als het Waterschap Reiderzijlvest.

Zie verder hierboven bij de inleiding.