Foto's


Versche Lucht en Zonlicht in onze Woning

Over het werk van de huisarts Pieter Bloemers Middendorp uit Bellingwolde en de fotograaf Tonnis Post uit Winschoten met als onderwerp de erbarmelijke woontoestanden in het Groningse Westerwolde in het begin van de vorige eeuw.



B15-97D


B. Kuiper en echtgenote, Veldkampslaan, Bellingwolde, juli 1915). 

De Kuipers woonden in een woonwagen zonder wielen en "met zakken voor het temperen van de zon en de regen", in 1905 (of 1906) gekocht voor 20 gulden. De wagen bood plaats aan slechts twee personen. Links op de foto het schuurtje behorende bij de wagen. Voorheen bood het onderdak aan Kuiper's schoonmoeder (en aan de kinderen?), nu wordt het bewoond door R. Kuiper (een zoon?) met zijn vrouwen zes kinderen. 

Op de foto is Kuiper tachtig, zijn vrouw bijna zeventig jaar oud. Onlangs vierden ze hun 'gouden' huwelijksfeest. Ze "wenschen niet uit hun woning verjaagd te worden" schreef Middendorp op de achterzijde van de bewaard gebleven originele afdruk. Daaronder, eveneens in Middendorp's handschrift maar later toegevoegd, slechts één woord: "afgebroken"



B15-95D

 


W25-1D

Buitenaanzicht en interieur van de woning van Klaas Koers, Wessingtange (Vlagtwedde), 1913. Koers was vrijgezel en huisde met 50 kippen en ontelbare katten in een oude, uiterst bouwvallige boerderij. De zoldering van zijn woonkamer werd door palen gestut. Het vertrek telde drie ramen die geen van alle open konden. Gestookt werd er met een open vuur. 

Ter gelegenheid van de komst van de fotograaf had Koers een ouderwetse kerkhoed opgezet en een rok van zijn vader aangetrokken. Het jongetje is een zoontje van de buren. Ook hij moest natuurlijk 'op z'n zondags' (buiten hield de hoed geen stand). De woning werd in november 1915 afgekeurd.


W25-2D




O50-45D

De achterzijde van de woningen in het Kazerne Kwartier te Oude schans, 1912 (zie plattegrond). De huizen, alle één kamer groot, dateerden uit de 17de eeuw. Ze waren zeer vochtig: de vloeren lagen direct op het maaiveld. In de uitbouwsels zat het privaat; een ton met een deksel. De hokken werden ook gebruikt voor het houden van schapen en geiten. 


Plattegrond van Oudeschans: de zwarte vlakjes zijn mestvaalten, de stippellijntjes afvoergoten. De mestvaalten verontreinigden de twee waterputten die het dorpje rijk was. In 1913 werden de particuliere mestvaalten door de gemeenteraad van Bellingwolde (waaronder Oudeschans ressorteerde) verboden. Er werd een publieke mestvaalt aangelegd en een Norton (water)pomp geslagen.

O50-47D

B15-140D

Privaat achter het 'werkhuis' te Bellingwolde, juli 1915. Onder de gaten (drie voor volwassenen en één, de linker, voor kinderen) zat een reservoir van circa 10 kubieke meter. In het werkhuis, gebouwd in 1865, waren gemiddeld zo'n 20 mensen gehuisvest. De slaapplaatsen waren ingericht in voormalige koestallen.



V2-8D


Boven: de woonwagen van Jacob Keizer, Veele, november 1915. Middendorp: "Het geheel maakt een armzalige indruk. Binnen in de wagen allerlei rommel - kleren, touw, beddengoed, alles even stoffig en vuil." De wagen was 1,33 meter hoog, 2,55 lang en 1,15 breed. Er zaten geen ruiten in, de deur kierde en werd op z'n plaats gehouden door een stoel. Het dak was slecht afgedekt met asfalt en stenen. De wagen werd bewoond door Jacob Keizer, 48 jaar, en zijn 10-järige dochter (twee oudere kinderen "dienden"). "Keizer riekt naar jenever" noteerde Middendorp.

Restanten van V2-8D? Wie kan het zeggen?
Bij het zien van bovenstaande foto bekroop mijn een vreemd gevoel. Ik zie hier wat bekends, dacht ik. Misschien wel wat vreemd voor een foto die bijna negentig jaar oud is. Maar toch, op één van onze wandelingen waren we een paar jaar geleden in een bosperceeltje terecht gekomen ergens tussen Wedde en Veele, waar normaal niemand komt. 



Onder bladeren en tussen allerlei afgebroken takken lag daar een uitstalling van emmers, ketels en ander huisraad. 

 

Bij het zien van foto V2-8D  legde ik onmiddellijk de link met Jacob Keizer uit Veele. 




Alleen het probleem is dat waarschijnlijk niemand mijn vermoeden kan bevestigen. Niettemin vond ik het de moeite waard om er op deze site melding van te maken en misschien daardoor nog eens een reactie te krijgen die mijn vermoeden zou kunnen bevestigen.

Juli 2014

En toen werd het juli 2014 en werden we gebeld door iemand uit Den Haag, die een verre nazaat was van Jacob Keizer. Hij was zo geïnteresseerd in deze plek dat hij er graag een kijkje wou nemen. 30 juli was het zover dat hij samen met een vriend en zijn bejaarde vader een bezoek bracht aan deze plek. Gewapend met een metaaldetector werd de omgeving afgezocht, maar de meeste spullen van een paar jaar geleden waren helaas verdwenen. 

Onderstaand nog een paar foto's van het bezoek, waar misschien nog wel meer informatie achterweg komt over Jacob Keizer's familie.







Onder: de woonwagen van J.Jongeling, Hongerige Wolf.

W11-34

Locatie Geselberg


B15-100D

De woning van Hiske Stel, Rhederweg, Bellingwolde, oktober 1913. Een lekkende en tochtende bouwval, bewoond door 2 volwassenen en 5 kinderen (de oudste 23, de jongste 3). De 'woning' bestond uit één kamer van 3 bij 3 meter, 2 meter hoog. Er was geen vloer, geen behang, geen gordijnen, geen kalk in de voegen, geen dokken onder de pannen. Er waren twee bedsteden, ze zagen er "haveloos en ellendig" uit. 's Winters werd een laag turf tegen de wanden opgezet om het tochten te verminderen. Het huis werd gebouwd in 1895 en onbewoonbaar verklaard in 1912: het bord hangt tegen het hout dat voorheen een van de zijkanten van het portaal vormde (het werd ooit weggebroken omdat men er niet rechtop door naar binnen kon). "Vele dieren hebben beter onderdak" schreef Middendorp achterop de foto. Maar ook: "Stel heeft alle moeite gedaan overal geld te krijgen, doch zonder succes. En wat blijkt nu; hij heeft voldoende geld om materialen, al zijn deze ook van de tweede soort, te betalen, en ook het timmerloon contant te voldoen. Naar men zegt had hij 800 gulden in een 'hole' in de grond begraven". Het huis werd kort na het maken van de foto afgebroken.



Houten hut van Fr. Smit bij het Lieske Meer, Bellingwolde. Het dak stond direct op het maaiveld, de afstand van de grond tot de nok bedroeg 3 meter. Op ongeveer 2 meter was een zoldering aangebracht waarop twee bedsteden waren afgetimmerd.




O16-72D

De uit plaggen opgetrokken hut van J. van Dijk, Onstwedder Holte, oktober 1913. De scheefhangende deur werd door palen gestut opdat het geheel niet uiteen zou vallen. Naar verluid werd de hut vanwege de bultige vorm van het dak wel 'de dromedaris' genoemd. Het gat voor de deur was de mestvaalt. Aan de achterzijde van de woning was een waterput gegraven.





B15-145D

Houten keet, door de gemeente Bellingwolde als "dakloozenhuis" gebruikt. Afmetingen: 3 bij 2,5 bij 2,5 meter. Het geheel bestond uit één vertrek waarin drie kribben waren afgetimmerd. In de oost- en westzijde zat een raam, in de twee overige wanden een ventilatieluikje.




V16-36D

De woning van Albert Kruizinga, Vogelenzang (Vlagtwedde), 1914. De hoogte van de zijmuren was 1,20 meter, de nok lag op 2,50 meter. De vloer in de woonkamer aan de voorzijde was 50 cm in de grond uitgegraven. De binnenzijde was betimmerd met schollen planken (= planken gezaagd van de buitenkant van bomen). Er was geen zoldering: de pannen vormden het dak. Het huis werd bewoond door 11 personen.


Toevoeging ontvangen van G. Nobbe te Wedde: 
Fotoserie 2 (Post - Middendorp foto V16 - 36 D:  De woning van Albert; moet Alberttus Kruizinga zijn. Hij was een broer van Leendert Kruizinga en Harm Kruizinga, die alle drie rond 1900 een 'plaggenhut' hadden op de Loosterheide ook wel Vogelzang genoemd. (Leendert heeft destijds dit streekje de naam "Vogelzang" gegeven vanwege de vele zangvogels die zich daar ophielden in de dennenbossen.)

Woning (stenenvoorgevel en de rest heideplaggen) van Albertus Kruizinga  en Harmina Jantiena Antjedina v. d. Borg. De personen op deze foto: v.l.n.r: G.L.Kruizinga, J.H.A.v.d.Borg, Fenna (voorkind van J.H.A. v.d. Borg, J.Pals, Hindrik, Harmke en Trijntje Kruizinga, (kinderen van Albertus Kruizinga), Jantje, Ettje en Leendert Kruizinga, (kinderen van G.L. Kruizinga, A. Lohof, Riena Kruizinga (d. v. .L.Kruizinga), A. Lohof, Leendert Kruizinga z.v. Albertus Kruizinga.

Kijk verder op deze website voor genealogische informatie bij deze foto: http://www.henny-savenije.com/tng/showmedia.php?mediaID=95255&medialinkID=42207




V16-55D



V16-37D

Toevoeging G. Nobbe te Wedde:

Fotoserie 3 V16 - 39 D is de bedstee in het huis van Leendert Kruizinga. Rechts in de bedstee: Leendert Kruizinga, links onbekend. De foto: Col 2 V16 - 37 D is dezelfde, alleen de linker bedsteedeur is open en Leendert Kruizinga rechts ligt anders.


De bedsteden waren gemaakt van "schollen planken beplakt met de Winschoter Courant". Ze lagen direct onder het met asfalt en pannen bedekte dak. De ligging van de bedsteden is te zien op de plattegrond. Noot: de plattegrond wordt door Middendorp (?) abusievelijk toegeschreven aan de woning van Leendert Kruizinga, eveneens te Vogelenzang, Vlagtwedde (familie?).

Dit zou ook de fout in de plattegrond kunnen verklaren: de ingang van de bedstede naast de kast (blanco vlakje) zat niet in de gang maar in de kamer, althans volgens een schetsje op de achterzijde van het bewaard gebleven origineel van de bedsteden-foto. De schets geeft ook aan waar Post stond om de foto, waarvoor hij kunstlicht gebruikte, te maken: in de hoek van de woonkamer. De linker bedstede heeft de opening in de kamer, de rechter bevindt zich in het gangetje. Middendorp: "De alkoof is zeer donker, 't magnesium- licht dringt er niet in door".



B15-123D

Bedsteden in de woonkamer van Leendert Kruizinga, Vogelenzang (Vlagtwedde), 1914. De bedsteden lagen boven de aardappelkelder. Afmetingen: 1,10 bij 1,75 meter (deuren 70 bij 80 cm). De afstand van het onderbed tot aan de zoldering, "bestaande uit asphalt en schollen planken", bedroeg 1,20 meter.


V3-1D

Slaapgelegenheid in de koestallen bij de woning van A. Jacobs, Veelerveen, 1914.
De woning was eigendom van de Stichting 'Eigen Haard'.

W11-113D

Baker wed. Kruize (let op de dokterstas op de stoel)

toevoeging G. Nobbe te Wedde: 

W 11 - 113D is de Baker (Boakerske) Johanna Kruizinga Boelman, ook wel "Jannemuike" genoemd. Ze was de echtgenote van Harm Kruizinga.
 

B15-12D

Interieur van de woning van Derk Louis, Rhederweg, Bellingwolde, 1915. De bedstede was gebouwd boven het keldergat.





O16-22D

Plaggenhut van Steven Komies, Onstwedde, juli 1915. De muren van de hut bestonden uit turven en plaggen, deels bedekt met schollen planken. De kamer mat 3 bij 3 meter en was 1,70 meter hoog.


Onder: plaggenhut van Leonard van der Sluis, Onstwedder Tange, 1913. 
De woning, zonder muren en gedeeltelijk in de grond uitgegraven, was gebouwd in 1907. De kamer was nog geen 2 meter hoog. Er waren twee bedsteden. Er 'woonden' in totaal 8 mensen. De gemeenteraad van Onstwedde moest door Gedeputeerde Staten van Groningen gedwongen worden de woning af te keuren.




O16-77D

Boven: Buitenaanzicht en interieur van de woning van Heiko Meiering en A. Stokebroek, de Lethe (Bellingwolde), 1914.




D22-6D

Bedstede in de schuur bij de woning van Fr. Smit en J. Kuiper in de Lethe (Bellingwolde), 1914. De stenen vloer liep in de richting van de woonkamer (links), het schaap staat op het zand dat de vloer van de schuur vormde.



V16-39D

Bedstede in de woning van Oltman Baalman, Onstwedder Holte, 1914.

Toevoeging G. Nobbe te Wedde:
Fotoserie 3 V16 - 39 D is de bedstee in het huis van Leendert Kruizinga. Rechts in de bedstee: Leendert Kruizinga, links onbekend





S26-95D

Bedstede in woning aan de Lammerweg (no. 60), Sellingen, mei 1914. De woning was deels uit steen, deels uit zoden gebouwd en werd bewoond door 2 volwassenen en 5 kinderen. Het geheel bestond uit een schuur en een woonkamer. De kamer mat 3,5 bij 3,5 meter. Achter de zijmuur waren (deels uitpandig) drie bedsteden getimmerd onder het bijna tot op de grond doorlopende scheve dak; op de foto de middelste van de drie. Tussen de deur (rechts) en de eigenlijke bedstede bevond zich nog een kleine ruimte van I bij 0,5 meter waarin twee kribben waren getimmerd. De witte straal is neervallend magnesiumpoeder dat ter verlichting werd gebruikt. In november 1915 werd de woning onbewoonbaar verklaard.


Buitenaanzicht en interieur van de woning van Oltman Baalman, Onstwedder Holte, 1914. De woonkamer mat 4 bij 4 meter. Daarachter lag een schuur. Beide waren van elkaar gescheiden door twee bedsteden (resp. 1,5 bij 2 meter en 2 bij 2 meter). Tussen de bedsteden liep een gangetje.



O16-75D

O16-78D

 De linker foto in lijst 10 (bedstede) is gemaakt vanuit de woonkamer.



O16-79D

Links naast de klok loopt het gangetje naar de schuur. De deur van de tweede bedstede zat in de gang. De woning was gebouwd van zoden, hier en daar bedekt met schollen planken. De binnenzijde van het dak was beplakt met kranten.



B15-146D

De woning van P .B. Middendorp, Bellingwolde, met een door Middendorp zelf vervaardigde plattegrond.

 


B15-146D-2




V3-22D

Foto gemaakt op de Oude Veendijk te Veelerveen. (Sinds 1920 de verharde Loosterweg)  



V3-21D

Middendorp zelf, met de trekhond voor zijn fiets, op de Oude Veendijk te Veelerveen (Bellingwolde).

Foto gemaakt op de Oude Veendijk te Veelerveen. (Sinds 1920 de verharde Loosterweg)  





V3-20D

Foto gemaakt op de Oude Veendijk te Veelerveen. (Sinds 1920 de verharde Loosterweg)  


B15-144D

Zogenaamde 'Franse' bedsteden in de woning van Dr. Rinsema, Bellingwolde. De Franse bedstede hield het midden tussen een traditionele bedstede en een ledikant. Deuren ontbraken en de (relatief) grote opening werd alleen aan de bovenzijde voor de vorm verkleind door een stuk gordijn.

Hieronder volgen de overige foto's. Er is echter bij deze foto's geen beschrijving aanwezig. Indien u weet waar de foto is genomen of wie er op staan, stuur dan een e-mail naar realsite.nl@gmail.com. Dankzij uw medewerking kunnen we dan van deze site een mooi historisch document maken.




V 16-40 D O16-74D


O16-73D B15-141D
B30-145D B15-96D

B15-125D B15-131D


B15-133D B15-134D


B15-139D B15-144D


B15-145D B15-12D


B15-98D B15-99D


B30-148 D68-2D


D22-10D D22-9D


D22-11D D22-7D

D22-12D D22-13D
 

Toevoeging Graddus Nobbe:
Op deze foto staat mijn overgrootvader Lammert Nobbe voor zijn (stenen) landarbeiderswoning aan de Moersloot "Kolonies" te Bellingwolde. foto 1915.



D22-5D O16-18D


O16-100D O50-46D


O16-104D V5-1D


V16-38D V16-39D

 


Colofon

De tentoonstelling 'Versche Lucht en Zonlicht in onze Woning' (Een selectie uit de Middendorp-collectie) werd georganiseerd door de provincie Groningen in samenwerking met de Werkgroep Noorderlicht. 

De tentoonstelling werd samengesteld door: Jur Bosboom (provincie Groningen): reprodukties.
Renger van der Horst (Werkgroep Noorderlicht) tentoonstellingsverzorging.
Eddie Marsman (publicist): tekstbijdragen.
Met dank aan het Rijksarchief Groningen.

Bij het samenstellen van de expositie werd gebruikt gemaakt van: Jan Coppens - De Bewogen Camera (Meulenhoff/Landshoff. 1982)

en
 
Harm Evert Rookmaker - Woningtoestanden in Westerwolde (proefschrift. Groningen. 1924. H.E. Rookmaker was een collega-arts. afkomstig uit Bellingwolde. Bij het schrijven van zijn proefschrift maakte hij gebruik van de door Middendorp verzamelde gegevens en de foto's van Tonnis Post.)